Ποντιακά
Ρωθώνι

Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα

Το σώμα και η υγεία

Από το Κιφάλ ως το Ποδάρ, οι ποντιακές λέξεις για τα μέρη του σώματος και οι τόποι όπου λέγεται η καθεμιά.

Το σώμα είναι από τα πρώτα πράγματα που μαθαίνει ένα παιδί να ονομάζει, και στα ποντιακά πολλά από αυτά τα ονόματα ακούγονται γνώριμα και ξένα μαζί. Μαζέψαμε από το λεξικό του pontiaka.org τις λέξεις για τα μέρη του σώματος, από το κεφάλι ως τη φτέρνα, και σημειώνουμε κάθε φορά αν η λέξη λέγεται γενικά ή μόνο σε συγκεκριμένο τόπο, κυρίως στον Όφη.

Κεφάλι και πρόσωπο

Το κεφάλι είναι Κιφάλ / Τσ̑εφάλι (νεοελληνικά: Κεφάλι, αγγλικά: Head), ελληνική λέξη που καταγράφουν το PontosWorld και το λεξιλόγιο του Mackridge από τον Σάραχο, με χρήση γενικά, στην Τραπεζούντα και στην περιοχή του Όφη. Το πρόσωπο είναι Κατσία / Κατσίν (νεοελληνικά: Πρόσωπο, αγγλικά: Face). Στον Όφη υπάρχει και το γριβίλι (νεοελληνικά: μούρη, αγγλικά: face; mug), η λέξη που λες όταν το πρόσωπο γίνεται μούρη.

Τα μάτια είναι Ομάττια / Ομμάτιν (νεοελληνικά: Μάτια, αγγλικά: Eyes / eye), από το ελληνικό ὀμμάτιον, με δύο πηγές. Γύρω από το μάτι, ο Όφης έχει δικές του λέξεις: Οφρύδι (νεοελληνικά: Φρύδι, αγγλικά: Eyebrow), Ομματοτσάτσιν (νεοελληνικά: Βλεφαρίδα, αγγλικά: Eyelash), που καταγράφεται και στην Τραπεζούντα, και από τον Σάραχο, το σημερινό Uzungöl, το ομματοκόπιδον (νεοελληνικά: βλέφαρο, αγγλικά: eyelid).

Μύτη, στόμα, λαιμός

Το Ρωθώνι (νεοελληνικά: Ρουθούνι, αγγλικά: Nostril) λέγεται σε όλο τον Πόντο και έχει τρεις πηγές, τις περισσότερες σε αυτή την ανάρτηση. Το λεξικό σημειώνει ότι εδώ το αρχαίο ω κρατήθηκε ως ο, εκεί όπου η νεοελληνική λέει ρουθούνι. Η μύτη στον Όφη είναι Μυτίν (νεοελληνικά: Μύτη, αγγλικά: Nose).

Μέσα στο στόμα, τα ούλα είναι Γριντζίλια (νεοελληνικά: Ούλα, αγγλικά: Gums), καταγραμμένα γενικά και στον Όφη. Το πηγούνι στον Όφη είναι Γναθίν (νεοελληνικά: Πηγούνι, αγγλικά: Chin), από το ελληνικό γνάθος.

Ο λαιμός έχει μια λέξη με ενδιαφέρουσα διαδρομή: Γούλα (νεοελληνικά: Λαιμός, αγγλικά: Throat). Έρχεται από το λατινικό gula μέσω της βυζαντινής ελληνικής και στηρίζεται σε τρεις πηγές, ανάμεσά τους ο Dawkins. Στον Όφη ακούγεται και το Χαρχανάρι (νεοελληνικά: Λαιμός, αγγλικά: Throat, neck).

Μαλλιά και μουστάκια

Τα μαλλιά είναι Μαλλία (νεοελληνικά: Μαλλιά, αγγλικά: Hair), με τον τόνο στο ί. Η πηγή σημειώνει ότι το τονισμένο ία κρατήθηκε. Στον Όφη τα μαλλιά λέγονται και Τσάμι (νεοελληνικά: Μαλλιά, αγγλικά: Hair). Από την Ατζαρία της Γεωργίας έρχεται το πουίχια (νεοελληνικά: μουστάκια, αγγλικά: moustache(s)), που η πηγή του το παράγει από το τουρκικό bıyık.

Χέρια και ώμοι

Το χέρι είναι Χέριν / Χερ (νεοελληνικά: Χέρι, αγγλικά: Hand), λέξη όλου του Πόντου. Ο ώμος είναι Ωμίν / Ράσ̌α (νεοελληνικά: Ώμος, αγγλικά: Shoulder) και η ωμοπλάτη στον Όφη Μοπλάτη (νεοελληνικά: Ωμοπλάτη, αγγλικά: Shoulder blade). Η μασχάλη είναι Γολτούκ (νεοελληνικά: Μασχάλη, αγγλικά: Armpit). Το λεξικό το συνδέει με το τουρκικό koltuk, αλλά σημειώνει ότι αυτό συνάγεται από τη μορφή.

Τα νύχια στον Όφη είναι Ονύσ̑ι / Τσάφι (νεοελληνικά: Νύχι, αγγλικά: Nail), με το πρώτο από το ελληνικό ὄνυξ. Η γροθιά στην Ατζαρία είναι μούστα, λέξη που είδαμε στα δάνεια και για την οποία η άμεση πηγή δεν είναι ξεκαθαρισμένη. Και για όποιον έχει μακριά δάχτυλα, ο Όφης και η Σούρμενα λένε δαχτυλέρης (νεοελληνικά: μακρυδάχτυλος, αγγλικά: long fingered), παράγωγο του δάχτυλο.

Πόδια και φτέρνες

Το πόδι είναι Ποδάρ (νεοελληνικά: Πόδι, αγγλικά: Leg, foot). Η φτέρνα είναι Κότσα ή Κότσι, η λέξη που δίνει το όνομά της στον χορό Κότσαρι, όπως είδαμε στην ανάρτηση για τους χορούς.

Δύο λέξεις του Όφη θέλουν προσοχή. Το λα̈́ντσι (νεοελληνικά: οστό της κνήμης, αγγλικά: shinbone) είναι το κόκαλο της κνήμης. Και το μήλο (νεοελληνικά: επιγονατίδα ή αγκώνας, αγγλικά: kneecap or elbow) εδώ δεν είναι φρούτο: στον Όφη σημαίνει την επιγονατίδα ή τον αγκώνα.

Κόκαλα, κορμί και μυαλό

Το κόκαλο είναι Στούδ (νεοελληνικά: Κόκκαλο, αγγλικά: Bone), με δύο πηγές. Το σώμα ολόκληρο είναι Τσιαμντιάκ / Κόδι (νεοελληνικά: Σώμα, αγγλικά: Body).

Το μυαλό είναι Αχούλ (νεοελληνικά: Μυαλό, αγγλικά: Brain, mind). Το λεξικό το συνδέει με το τουρκικό akıl, πάλι από τη μορφή, και καταγράφει και το ο αχουλούς, ο έξυπνος. Στον Όφη το μυαλό λέγεται Τσουμίδι (νεοελληνικά: Μυαλό, αγγλικά: Mind).

Για την υγεία η λέξη είναι Ύα, αλλά οι αρρώστιες και τα γιατρικά θα έχουν δική τους ανάρτηση.

Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.

Πηγές

PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary

MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion

OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek

WP: Wikipedia, Pontic Greek

PV: PontosWorld proverbs

DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia

MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary

SJ: Sjani, Loan Words in the Speech of Pontic Greeks in Ajara

SV: Savvidis (1981), Dances of Pontos

PWD: PontosWorld, the Kotsari dance

PP: Panpontian Federation, Pontic dances

Το Ποντιακό Λεξικό στο email σου Τα δύο νέα άρθρα κάθε δεύτερη Τρίτη. Τίποτε άλλο.

Ακολούθησε το Ποντιακό Λεξικό στο Facebook και στο Instagram για μια ποντιακή λέξη κάθε μέρα.

Facebook@pontiakolexikoInstagram@pontiakolexiko

Όλα τα άρθραΆνοιξε το λεξικό