Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα
Το σώμα και η υγεία
Από το Κιφάλ ως το Ποδάρ, οι ποντιακές λέξεις για τα μέρη του σώματος και οι τόποι όπου λέγεται η καθεμιά.
Το σώμα είναι από τα πρώτα πράγματα που μαθαίνει ένα παιδί να ονομάζει, και στα ποντιακά πολλά από αυτά τα ονόματα ακούγονται γνώριμα και ξένα μαζί. Μαζέψαμε από το λεξικό του pontiaka.org τις λέξεις για τα μέρη του σώματος, από το κεφάλι ως τη φτέρνα, και σημειώνουμε κάθε φορά αν η λέξη λέγεται γενικά ή μόνο σε συγκεκριμένο τόπο, κυρίως στον Όφη.
Κεφάλι και πρόσωπο
Το κεφάλι είναι Κιφάλ / Τσ̑εφάλι (νεοελληνικά: Κεφάλι, αγγλικά: Head), ελληνική λέξη που καταγράφουν το PontosWorld και το λεξιλόγιο του Mackridge από τον Σάραχο, με χρήση γενικά, στην Τραπεζούντα και στην περιοχή του Όφη. Το πρόσωπο είναι Κατσία / Κατσίν (νεοελληνικά: Πρόσωπο, αγγλικά: Face). Στον Όφη υπάρχει και το γριβίλι (νεοελληνικά: μούρη, αγγλικά: face; mug), η λέξη που λες όταν το πρόσωπο γίνεται μούρη.
Τα μάτια είναι Ομάττια / Ομμάτιν (νεοελληνικά: Μάτια, αγγλικά: Eyes / eye), από το ελληνικό ὀμμάτιον, με δύο πηγές. Γύρω από το μάτι, ο Όφης έχει δικές του λέξεις: Οφρύδι (νεοελληνικά: Φρύδι, αγγλικά: Eyebrow), Ομματοτσάτσιν (νεοελληνικά: Βλεφαρίδα, αγγλικά: Eyelash), που καταγράφεται και στην Τραπεζούντα, και από τον Σάραχο, το σημερινό Uzungöl, το ομματοκόπιδον (νεοελληνικά: βλέφαρο, αγγλικά: eyelid).
Μύτη, στόμα, λαιμός
Το Ρωθώνι (νεοελληνικά: Ρουθούνι, αγγλικά: Nostril) λέγεται σε όλο τον Πόντο και έχει τρεις πηγές, τις περισσότερες σε αυτή την ανάρτηση. Το λεξικό σημειώνει ότι εδώ το αρχαίο ω κρατήθηκε ως ο, εκεί όπου η νεοελληνική λέει ρουθούνι. Η μύτη στον Όφη είναι Μυτίν (νεοελληνικά: Μύτη, αγγλικά: Nose).
Μέσα στο στόμα, τα ούλα είναι Γριντζίλια (νεοελληνικά: Ούλα, αγγλικά: Gums), καταγραμμένα γενικά και στον Όφη. Το πηγούνι στον Όφη είναι Γναθίν (νεοελληνικά: Πηγούνι, αγγλικά: Chin), από το ελληνικό γνάθος.
Ο λαιμός έχει μια λέξη με ενδιαφέρουσα διαδρομή: Γούλα (νεοελληνικά: Λαιμός, αγγλικά: Throat). Έρχεται από το λατινικό gula μέσω της βυζαντινής ελληνικής και στηρίζεται σε τρεις πηγές, ανάμεσά τους ο Dawkins. Στον Όφη ακούγεται και το Χαρχανάρι (νεοελληνικά: Λαιμός, αγγλικά: Throat, neck).
Μαλλιά και μουστάκια
Τα μαλλιά είναι Μαλλία (νεοελληνικά: Μαλλιά, αγγλικά: Hair), με τον τόνο στο ί. Η πηγή σημειώνει ότι το τονισμένο ία κρατήθηκε. Στον Όφη τα μαλλιά λέγονται και Τσάμι (νεοελληνικά: Μαλλιά, αγγλικά: Hair). Από την Ατζαρία της Γεωργίας έρχεται το πουίχια (νεοελληνικά: μουστάκια, αγγλικά: moustache(s)), που η πηγή του το παράγει από το τουρκικό bıyık.
Χέρια και ώμοι
Το χέρι είναι Χέριν / Χερ (νεοελληνικά: Χέρι, αγγλικά: Hand), λέξη όλου του Πόντου. Ο ώμος είναι Ωμίν / Ράσ̌α (νεοελληνικά: Ώμος, αγγλικά: Shoulder) και η ωμοπλάτη στον Όφη Μοπλάτη (νεοελληνικά: Ωμοπλάτη, αγγλικά: Shoulder blade). Η μασχάλη είναι Γολτούκ (νεοελληνικά: Μασχάλη, αγγλικά: Armpit). Το λεξικό το συνδέει με το τουρκικό koltuk, αλλά σημειώνει ότι αυτό συνάγεται από τη μορφή.
Τα νύχια στον Όφη είναι Ονύσ̑ι / Τσάφι (νεοελληνικά: Νύχι, αγγλικά: Nail), με το πρώτο από το ελληνικό ὄνυξ. Η γροθιά στην Ατζαρία είναι μούστα, λέξη που είδαμε στα δάνεια και για την οποία η άμεση πηγή δεν είναι ξεκαθαρισμένη. Και για όποιον έχει μακριά δάχτυλα, ο Όφης και η Σούρμενα λένε δαχτυλέρης (νεοελληνικά: μακρυδάχτυλος, αγγλικά: long fingered), παράγωγο του δάχτυλο.
Πόδια και φτέρνες
Το πόδι είναι Ποδάρ (νεοελληνικά: Πόδι, αγγλικά: Leg, foot). Η φτέρνα είναι Κότσα ή Κότσι, η λέξη που δίνει το όνομά της στον χορό Κότσαρι, όπως είδαμε στην ανάρτηση για τους χορούς.
Δύο λέξεις του Όφη θέλουν προσοχή. Το λα̈́ντσι (νεοελληνικά: οστό της κνήμης, αγγλικά: shinbone) είναι το κόκαλο της κνήμης. Και το μήλο (νεοελληνικά: επιγονατίδα ή αγκώνας, αγγλικά: kneecap or elbow) εδώ δεν είναι φρούτο: στον Όφη σημαίνει την επιγονατίδα ή τον αγκώνα.
Κόκαλα, κορμί και μυαλό
Το κόκαλο είναι Στούδ (νεοελληνικά: Κόκκαλο, αγγλικά: Bone), με δύο πηγές. Το σώμα ολόκληρο είναι Τσιαμντιάκ / Κόδι (νεοελληνικά: Σώμα, αγγλικά: Body).
Το μυαλό είναι Αχούλ (νεοελληνικά: Μυαλό, αγγλικά: Brain, mind). Το λεξικό το συνδέει με το τουρκικό akıl, πάλι από τη μορφή, και καταγράφει και το ο αχουλούς, ο έξυπνος. Στον Όφη το μυαλό λέγεται Τσουμίδι (νεοελληνικά: Μυαλό, αγγλικά: Mind).
Για την υγεία η λέξη είναι Ύα, αλλά οι αρρώστιες και τα γιατρικά θα έχουν δική τους ανάρτηση.
Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.
Πηγές
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
WP: Wikipedia, Pontic Greek
PV: PontosWorld proverbs
DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
SJ: Sjani, Loan Words in the Speech of Pontic Greeks in Ajara
SV: Savvidis (1981), Dances of Pontos
PWD: PontosWorld, the Kotsari dance
PP: Panpontian Federation, Pontic dances
The body is one of the first things a child learns to name, and in Pontic many of those names sound familiar and foreign at the same time. We have gathered from the pontiaka.org dictionary the words for the parts of the body, from head to heel, and we note each time whether a word is used generally or only in a particular place, mostly Of.
Head and face
The head is Κιφάλ / Τσ̑εφάλι (Greek Κεφάλι, "Head"), a Greek word recorded by PontosWorld and by Mackridge's vocabulary from Sarachos, in general use, in Trapezounta and in the Of area. The face is Κατσία / Κατσίν (Greek Πρόσωπο, "Face"). Of also has γριβίλι (Greek μούρη, "face; mug"), the word you use when a face becomes a mug.
The eyes are Ομάττια / Ομμάτιν (Greek Μάτια, "Eyes / eye"), from Greek ὀμμάτιον, with two sources. Around the eye, Of has words of its own: Οφρύδι (Greek Φρύδι, "Eyebrow"), Ομματοτσάτσιν (Greek Βλεφαρίδα, "Eyelash"), which is also recorded in Trapezounta, and from Sarachos, today's Uzungöl, ομματοκόπιδον (Greek βλέφαρο, "eyelid").
Nose, mouth, throat
Ρωθώνι (Greek Ρουθούνι, "Nostril") is used across Pontus and has three sources, the most of any word in this post. The dictionary notes that here the ancient ω was kept as o, where Standard Greek says ρουθούνι. The nose in Of is Μυτίν (Greek Μύτη, "Nose").
Inside the mouth, the gums are Γριντζίλια (Greek Ούλα, "Gums"), recorded both generally and in Of. The chin in Of is Γναθίν (Greek Πηγούνι, "Chin"), from Greek γνάθος.
The throat has a word with an interesting route: Γούλα (Greek Λαιμός, "Throat"). It comes from Latin gula by way of Byzantine Greek and rests on three sources, Dawkins among them. In Of you also hear Χαρχανάρι (Greek Λαιμός, "Throat, neck").
Hair and moustaches
Hair is Μαλλία (Greek Μαλλιά, "Hair"), stressed on the í. The source notes that the stressed ía was kept. In Of hair is also Τσάμι (Greek Μαλλιά, "Hair"). From Ajara in Georgia comes πουίχια (Greek μουστάκια, "moustache(s)"), which its source derives from Turkish bıyık.
Hands and shoulders
The hand is Χέριν / Χερ (Greek Χέρι, "Hand"), a word of all Pontus. The shoulder is Ωμίν / Ράσ̌α (Greek Ώμος, "Shoulder") and the shoulder blade in Of is Μοπλάτη (Greek Ωμοπλάτη, "Shoulder blade"). The armpit is Γολτούκ (Greek Μασχάλη, "Armpit"). The dictionary links it to Turkish koltuk, but notes that this is inferred from the form.
Nails in Of are Ονύσ̑ι / Τσάφι (Greek Νύχι, "Nail"), the first from Greek ὄνυξ. A fist in Ajara is μούστα, a word we met in the post on loanwords and whose immediate donor is not settled. And for someone with long fingers, Of and Sürmene say δαχτυλέρης (Greek μακρυδάχτυλος, "long fingered"), derived from δάχτυλο.
Legs and heels
The leg or foot is Ποδάρ (Greek Πόδι, "Leg, foot"). The heel is Κότσα or Κότσι, the word that gives the dance Κότσαρι its name, as we saw in the post on dances.
Two words from Of need care. λα̈́ντσι (Greek οστό της κνήμης, "shinbone") is the shinbone. And μήλο (Greek επιγονατίδα ή αγκώνας, "kneecap or elbow") is not a fruit here: in Of it means the kneecap or the elbow.
Bones, body and mind
A bone is Στούδ (Greek Κόκκαλο, "Bone"), with two sources. The whole body is Τσιαμντιάκ / Κόδι (Greek Σώμα, "Body").
The mind is Αχούλ (Greek Μυαλό, "Brain, mind"). The dictionary links it to Turkish akıl, again from the form, and also records ο αχουλούς, the clever one. In Of the mind is Τσουμίδι (Greek Μυαλό, "Mind").
For health the word is Ύα, but illnesses and remedies will get a post of their own.
Find more words at pontiaka.org and tell us in the comments on our page how you say them in your village.
Sources
PW: PontosWorld Pontic/Romeyka Dictionary
MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion
OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek
WP: Wikipedia, Pontic Greek
PV: PontosWorld proverbs
DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia
MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary
SJ: Sjani, Loan Words in the Speech of Pontic Greeks in Ajara
SV: Savvidis (1981), Dances of Pontos
PWD: PontosWorld, the Kotsari dance
PP: Panpontian Federation, Pontic dances
Ακολούθησε το Ποντιακό Λεξικό στο Facebook και στο Instagram για μια ποντιακή λέξη κάθε μέρα.
Facebook@pontiakolexikoInstagram@pontiakolexiko