Ποντιακά
Ουτσ̑ί

Ποντιακό Λεξικό · Άρθρα

Ρωμαίικα: τα ποντιακά της Τουρκίας σήμερα

Τι ξέρουμε για τα Romeyka που μιλιούνται ακόμα στην περιοχή της Τραπεζούντας, από το απαρέμφατο ως την άρνηση ουτσ̑, και ποιος το λέει.

Στα βουνά της περιοχής της Τραπεζούντας ζουν ακόμα άνθρωποι που μιλούν μια ελληνική ποικιλία του Πόντου χωρίς να έχουν φύγει ποτέ από εκεί. Είναι μουσουλμανικές κοινότητες, απόγονοι ελληνόφωνων, και τη γλώσσα τους οι ερευνητές τη λένε Romeyka. Αυτή την εβδομάδα κοιτάμε τη γλώσσα όπως ζει σήμερα στην Τουρκία: τι ξέρουμε, ποιος το λέει και τι δεν ξέρουμε ακόμα.

Ένα όνομα με πολλές χρήσεις

Όπως είδαμε στην ανάρτηση για την προέλευση των ποντιακών, οι ίδιοι οι ομιλητές έλεγαν ιστορικά τη γλώσσα τους Ρωμαίικα, όνομα που το λεξικό μας συνδέει με το βυζαντινό Ῥωμαϊκή, ενώ στην Ελλάδα επικράτησε το Ποντιακά. Στον Σάραχο, το σημερινό Uzungöl, ο Peter Mackridge κατέγραψε για την τοπική γλώσσα του Όφη τη μορφή Ρουμάικα, μαζί με τα ρούμτζ̑α και η ρούμτζ̑ικα. Στα τουρκικά η γλώσσα λέγεται Rumca / Urumce / Rumcika (νεοελληνικά: Ρωμαίικα, αγγλικά: Turkish and Turkish Pontic names for the language), από το τουρκικό Rum.

Μια προσοχή: το ίδιο όνομα δεν σημαίνει πάντα την ίδια γλώσσα. Τα Romeyka του Όφη και της Τσαΐκαρας (Çaykara) δεν είναι η ίδια ποικιλία με τα Rumeika της Μαριούπολης, παρότι στα αγγλικά και τα δύο μπορεί να γραφτούν Romeika.

Πού μιλιούνται και γιατί έμειναν

Η έρευνα τεκμηριώνει ελληνόφωνες μουσουλμανικές κοινότητες κυρίως στον Όφη και την Τσαΐκαρα, και συγγενικές κοινότητες στην περιοχή της Τραπεζούντας. Ορισμένες πηγές αναφέρουν και τη Σούρμενα (Sürmene) και την Τόνια (Tonya). Δεν πρόκειται για τρία ομοιόμορφα γλωσσικά μπλοκ: δημοσίευμα του 2024 για την έρευνα του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ ανέφερε ότι η σύνταξη και η άρνηση διαφέρουν από κοιλάδα σε κοιλάδα, για παράδειγμα ανάμεσα στην Τόνια και την Τσαΐκαρα.

Η θρησκεία έπαιξε ρόλο στο ποιοι περιλήφθηκαν στην υποχρεωτική ανταλλαγή του 1923. Η ιστορία όμως δεν χωρά στη φράση «οι μουσουλμάνοι έμειναν και οι χριστιανοί έφυγαν»: μετρούν επίσης η γλώσσα, ο τόπος κατοικίας, η ιθαγένεια, οι νομικές εξαιρέσεις και οι μετακινήσεις. Ανοιχτή είναι και η χρονολογία του εξισλαμισμού. Η Ιωάννα Σιταρίδου τον τοποθετεί στον 17ο αιώνα για τον Όφη και την Τόνια, ενώ άλλες πηγές δίνουν πλατύτερα διαστήματα.

Το απαρέμφατο που έμεινε

Οι γλωσσολόγοι ασχολούνται με τα Romeyka κυρίως για το απαρέμφατο. Η Σιταρίδου, στο Diachronica (2014), τεκμηριώνει απαρέμφατο σε ορισμένα συντακτικά περιβάλλοντα: σε προτάσεις με το prin, «πριν», και μετά από αρνημένα ρήματα δυνατότητας σε παρελθοντικό χρόνο. Το παράδειγμα είναι utš eporesa evrin=ä, που η ερευνήτρια αποδίδει στα νεοελληνικά «δεν μπόρεσα να τα βρω». Στο λεξικό μας υπάρχει παρόμοια φράση από τον πρόλογο του Mackridge στο λεξικό του Tursun: ουτς επόρεσα σταθήναι, «δεν μπόρεσα να μείνω».

Δεν είναι όμως το αρχαίο απαρέμφατο όπως το μάθαμε στο σχολείο. Η χρήση του έχει περιοριστεί και αλλάξει, και η Σιταρίδου υποστηρίζει ότι έχει αναλυθεί εκ νέου ως στοιχείο που συνδέεται με αρνητικά περιβάλλοντα. Η ίδια έχει πει ότι τα Romeyka είναι «αδελφή και όχι κόρη» της νέας ελληνικής. Αυτή είναι δική της θέση και όχι ομοφωνία των ειδικών. Τα Romeyka είναι συγγενική ποικιλία του Πόντου με τη δική της ιστορία επαφών, όχι παγωμένη ή «καθαρή» αρχαία ελληνική.

Ουτσ̑ αντί για κι

Η άρνηση δείχνει καθαρά τη διαφορά. Στα ποντιακά γενικά λέμε κι, όπως στο κι θέλω σε. Στον Όφη η άρνηση είναι Ου / Ουτσ̑ί (νεοελληνικά: Δεν, αγγλικά: Not, Of form), όπως στο ουτσ̑' ακούω, «δεν ακούω». Το λεξικό μας συνδέει τη μορφή του Όφη με το ελληνικό οὐ, οὐκί, και οι ερευνητές τη γράφουν utš. Πρόκειται για διαφορά ποικιλίας, όχι για δύο λέξεις που λειτουργούν ίδια σε κάθε πρόταση.

Αλλάζει και ο ήχος. Σύμφωνα με την Ακαδημία Επιστημών της Αυστρίας, στον Όφη ορισμένα ουρανικά σύμφωνα γίνονται προστριβόμενα: το καιρός ακούγεται [ʧerós]. Είναι τοπική καινοτομία, όχι απόδειξη ότι ο Όφης κράτησε κάτι ανέγγιχτο.

Λέξεις από την Τσαΐκαρα

Οι Neocleous και Σιταρίδου (2025) δημοσίευσαν ανάλυση της σειράς των λέξεων στα Romeyka, με υλικό από χωριά της Τσαΐκαρας που καταγράφηκε το 2015. Στη μεταγραφή τους βρίσκουμε το utš («δεν»), το opsé («χθες»), το dohtóris («γιατρός»), το éfaen («έφαγε») και το χavíts («πουτίγκα»). Το εύρημά τους: τα Romeyka έχουν μία θέση για την εστίαση και μία για το θέμα της πρότασης, κάτι που θυμίζει τα τουρκικά και διαφέρει από τα ποντιακά της Ελλάδας.

Τα στρώματα φαίνονται και στο λεξικό μας. Η λέξη γιαραλμασί (νεοελληνικά: πατάτα, αγγλικά: potato) έρχεται, κατά τον Mackridge, από το τουρκικό yerelması. Το ίρο (νεοελληνικά: ουράνιο τόξο, αγγλικά: rainbow) το λεξικό το συνδέει με το αρχαίο ἶρις. Και το γαρδέλι, «μικρό παιδί» στον Όφη και τη Σούρμενα, έρχεται κατά τον Mackridge από το λατινικό carduelis, με αλλαγή σημασίας από την καρδερίνα στο παιδί.

Πόσοι το μιλούν

Αριθμό δεν δίνουμε. Οι εκτιμήσεις που κυκλοφορούν διαφέρουν, προέρχονται από διαφορετικές χρονιές και διαφορετικές μεθόδους, και δεν μετρούν όλες το ίδιο πράγμα. Η μείωση από γενιά σε γενιά είναι σοβαρή ανησυχία. Σε συζήτηση στο UCL, η Σιταρίδου αποδίδει την υποχώρηση στο στίγμα, στην επαφή με τα τουρκικά, στη μετακίνηση προς τις πόλεις και στην έλλειψη στήριξης για τη μετάδοση.

Η γλώσσα περνά κυρίως προφορικά και δεν έχει ευρέως αποδεκτή τυποποιημένη γραπτή νόρμα. Γράφεται όμως: οι γλωσσολόγοι τη μεταγράφουν και υπάρχουν κοινοτικά προγράμματα τεκμηρίωσης. Το Romeyka Project του Κέιμπριτζ, με επικεφαλής τη Σιταρίδου από το 2008, άνοιξε τον Απρίλιο του 2024 την τρίγλωσση πλατφόρμα Crowdsourcing Romeyka.

Βρες κι άλλες λέξεις στο pontiaka.org και πες μας στα σχόλια της σελίδας μας πώς τα λέτε στο δικό σας χωριό.

Πηγές

WP: Wikipedia, Pontic Greek

OE: Kahl, Pascaru and Rousiakis, Austrian Academy of Sciences, Pontic Greek

MK: Mackridge (2023), unpublished vocabulary from Sarachos, Lexikographikon Deltion

MT: Mackridge, preface to Tursun's Romeika Turkish dictionary

DW: Dawkins (1937), The Pontic Dialect of Modern Greek in Asia Minor and Russia

Sitaridou, I. (2014). The Romeyka Infinitive: Continuity, Contact and Change in the Hellenic Varieties of Pontus. Diachronica 31(1).

Neocleous, N. and Sitaridou, I. (2025). Word Order and Information Structure in Romeyka. Frontiers in Psychology 16.

Sitaridou, I. Imagining Turkey through Romeyka, conversation transcript, UCL Bartlett.

University of Cambridge (2024). Public release on Romeyka research, as reported by ScienceDaily.

Romeyka Project, Cambridge Centre for Greek Studies.

Convention concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne (1923).

Το Ποντιακό Λεξικό στο email σου Τα δύο νέα άρθρα κάθε δεύτερη Τρίτη. Τίποτε άλλο.

Ακολούθησε το Ποντιακό Λεξικό στο Facebook και στο Instagram για μια ποντιακή λέξη κάθε μέρα.

Facebook@pontiakolexikoInstagram@pontiakolexiko

Όλα τα άρθραΆνοιξε το λεξικό